Loyni­ligar sam­ráð­ing­ar um fram­tíð­ina hjá Grøn­landi

Alt er loyniligt. Eftir 15 mán­að­ir við ógvusligum hótt­an­um og hørð­um krøv­um frá Don­ald Trump, eru nú sam­ráð­ing­ar fyri aft­ur­latn­um hurð­um í Washington um fram­tíð­ina hjá Grøn­landi og kongs­rík­inum.

Danski utt­an­rík­is­ráð­har­rin Lars Løkke Rasmussen og grøn­lendska Vivi­an Motz­feldt byrjaðu til­gongd­ina í Washington 14. jan­uar. Síðani hava tveir fund­ir verið við ovastu em­bæt­is­fólk úr Nuuk, Keyp­manna­havn og Washington, og vænt­andi eru fleiri fundir.

Vit vita ikki, hvat tey tosa um. Tað ein­asta vit vita er, at sam­ráð­ing­ar­nar fara at hava á­virk­an á alt Norð­ur­at­l­antshav og harvið eisini á Før­oyar. Sam­ráðingarnar fara at av­dúka, um vit fram­veg­is kunnu rokna við USA, hó­ast for­setin ikki virðir grøn­lend­ing­ar og hótt­ir við her­megi, og framvegis virk­ar í Arktis sambært al­tjóða lóg og rættvísi.

Vit fáa at síggja. Meðan vit bíða, fari eg at vága mær at gita, hvat sam­ráð­ing­arn­ar fara at snúgva seg um.

##med2##

Grønland við borðið

Fyrst ein sera sentralur fak­tor­ur: Grønland er við borð­ið. Sam­bært grund­lóg­ini er tað fram­veg­is stjórn­in í Keyp­manna­havn, sum hev­ur ræði á trygdar- og verju­pol­i­tikk­i­num hjá kongs­rík­i­num, men sum tað eis­ini er kent í Før­oy­um, so hev­ur ver­u­leik­in langt síð­ani bjóð­að orðaljóðinum í grund­lóg­ini av.

Í 2004 varð sonevnda “Verju­av­tal­an frá 1951” mill­um Dan­mark og USA um Grøn­land end­ur­skoð­að, og Grøn­land varð tikið við sum sam­­starvs­fel­agi í av­tal­uni. Nuuk metir tí lut­tøku í sam­ráð­ing­u­num við USA vera einasta góð­kenda møguleikan. Í Keyp­manna­havn vita tey, at sam­ráð­ing­ar uttan Grønland vildu gjørt samstarvið við Grøn­land ómøguligt, og í USA síggja tey tað heilt víst sum ein fyrimun at hava Grøn­land við.

Hetta gevur sam­ráð­ing­ar­monn­u­num hjá Trump møgu­lei­k­a­n at spæla Grønland og Dan­mark út ímóti hvørjum øðr­um. Am­er­i­k­an­ar­ar eru ógv­u­liga til­vit­að­ir um grøn­lendska beisk­leik­an yv­ir hjá­landa­tíð­ina og á­hald­andi veik­leik­ar­nar í rík­is­fel­ags­skap­i­num. Ame­ri­k­ansku dip­l­o­mat­ar­nir fara heilt víst at endurtaka boð­skap­in hjá Trump um, at Grøn­land skjótt kann gerast eitt sjálv­støð­ugt ríki, leyst av bond­um til Da­n­mark­ar og fáa nýtt ríkidømi, um grøn­lend­ing­ar velja eitt politiskt sam­starv við USA og geva frá sær sítt pláss í danska kong­a­ríkinum.

Hvør eigur Grønland?

Hetta tilboðið verður vrak­að. Grøn­lendska leiðsl­an tyk­ist á­hald­andi í síni av­vís­ing av visj­ón­ini hjá Trump um at knýta Grøn­land og USA saman. Sein­ast segði grøn­lendski fíggj­ar­mál­a­ráð­har­r­in, Muté B. Egede, sum var lands­stýr­is­for­mað­ur fram til mars 2025, við TV2, at hann ynskti, at hann hevði vrak­að Don­ald Trump enn greið­ari í byrjanini av 2025. Síð­ani hevur nýggi lands­stýr­is­for­mað­ur­in í Grøn­landi, Jens-Frede­rik Niel­sen, slig­ið fast, at Grønland í løt­uni vel­ur fel­ags­skap­in við Dan­mark, sam­starv­ið ES og NATO fram um USA. Ein mein­ing­a­kann­ing vísti í síðstu viku, at bert seks pro­sent av grøn­lend­ing­um kenna ein fyrimun í einum politiskum sambandi við USA; 85 prosent vraka hug­skot­ið.

Hetta er kjarnin í sam­ráð­ing­u­num: Amerikansku diplo­mat­ar­nir fara at end­ur­taka krav­ið um ognarrætt og ræði á Grøn­landi. Hetta verð­ur vrakað, men týðandi grá øki kunnu lata seg upp.

USA kann skjóta upp, at Dan­mark og Grønland flyta ræð­is­rætt­in yvir eitt ella fleiri smærri, kanska óbygd øki til USA. Hetta kundi til døm­is verið núverandi øki kring her­støð­ina Pit­u­f­f­ik Space Bace, gamla Thule Air Base, langt norð­an­fyri. Eitt øki uppá góðar 600 fer­kilo­metr­ar; um tvær ferðir so stórt sum Eysturoyggin.

Soleiðis hevur Bretland inn­rætt­að seg á Kýpros. Bret­ar hava full­an ræðisrætt yvir tveim­um stórum, bygd­um økjum á oynni – Akrotiri og Dhek­e­lia.

Fult fullveldi yvir ein­um ella fleiri økjum við her­støð­um í Grønlandi fer at loyva Donald Trump at lýsa seg sjálv­an sum sig­urs­harra og enda ó­semj­una. Við­halds­fólk hans­ara fara at fegn­ast, og hann fer at kunna steðga hørðu at­finn­ing­um av Grønlandsævintýrinum frá veljarum og parta­bræva­markn­að­um í USA og frá stóru NATO-lond­u­num í Ev­ropa.

Kravið um suveren øki til her­støð­ir verður avvíst av Grøn­landi og Dan­mark. At lata frá sær suverenitet yv­ir pørt­um av Grønlandi, líka mik­ið hvussu lítið ella stórt tað er, stríðir ógvus­liga í­móti sjálvsfatan grøn­lend­ing­a; í Danmark fer tað at krevja Fólkatingsins góð­kenn­ing.

Ein møgulig semja kann finn­ast í Hong Kong. Í 1898 gjørdu Kina og Bretland eina av­talu, har bretar leig­aðu Hong Kong frá Kina í 99 ár. Kina slepti ongantíð við full­veld­i­num, og avtalan fór úr gildi í 1997.

Ein líknandi avtala, har USA leig­ar øki til herstøðir í Grøn­landi í 100 ár, hevði neyv­an kenst eyðmýkjandi fyri Grøn­land og Dan­mark, men valds­við­ur­skift­ini mill­um kongaríkið og USA hava áður kravt trupl­ar við­ur­kenn­ing­ar. Sam­ráð­ing­ar­menn konga­rík­is­ins kunnu eisini verða noyddir at góð­taka minstu semju hesaferð.

Gylta hválvið

Symbolskir sigrar fara at hava týdning fyri Don­ald Trump. USA hevur næs­t­an frí­ar ræs­ur at økja sína hern­að­ar­ligu nær­veru í Grønlandi sam­bært verju­avt­alu­ni frá 1951, men ein nýggj av­tala, sum bein­leið­is loyv­ir Donald Trump at seta sín so­kall­aða Golden Dome upp í Grønlandi, kann vera ein týð­andi sym­bolsk­ur sig­ur hjá for­set­a­num. »Gylta hválvið« er vi­sj­ó­nin hjá Donald Trump um eitt mátt­mik­ið net­verk av vápnaðum fylgi­svein­um, radarum og ra­kett­­støðum, sum skulu verja Norð­­u­­r­amerika móti kjarn­ork­u­ra­kett­um frá Russlandi, Kina og øðr­um mótstøðulondum í tíð og ævir.

USA kann krevja, at Grøn­land verður tikið við í so­kall­aða NORAD-samstarvið, har USA og Kan­ada sam­an byggja verjuskipanir í Ark­tis, og sum er týðandi karm­ur um ætlanirnar hjá for­set­a­num. Mette Frederiksen, for­sæt­is­ráð­frú, hevur givið boð um, at hválv­verk­ætl­anin er kær­kom­in; kanska fer USA eis­ini at krevja, at Danmark sjálvt rind­ar fyri at hválv­ið verð­ur sett upp í Grøn­landi.

##med3##

Kina er avskorið

Eisini skal væntast eitt greitt amerik­anskt krav um, at Kina ikki fær á­virk­an í Grøn­landi, og aft­ur her eru tey gráu økini av­ger­andi. Dan­mark og Grøn­land fara helst at kunna liva við, at kin­es­isk­ar fyri­tøk­ur verða avskornar frá at gera í­løg­u­r til døm­is í havn­ar­virk­semi, fjarskifti og ann­að týdn­ing­ar­mik­ið und­ir­støðu­kervi í Grønlandi, og at Kina verð­ur hildið burtur frá týð­andi min­e­r­al­u­num í Grønlandi. Lóggáva um trygd­ar­kann­ing av út­lendsk­um íløgum er longu í gongd í Grønlandi, so hug­skot­ið um Kina-bremsu er væl kent í Nuuk.

Spurningurin er so, um am­er­i­k­an­ar­ar fara at gera meira fyri at forða fyri, at Grøn­land verður bú­skap­ar­liga bundið av Kina. Um­leið 20 prosent av út­flutn­ing­i­num av fiski og rækjum hjá Grøn­landi fara í løtuni til Kina, og Grønland vil selja meira. Allir føroyingur vita, hvat ein slíkur kundi merk­ir fyri búskapin og fram­tíð­ina. Um USA vil seta brems­ur á útflutningin hjá Grøn­landi til Kina, krevur tað mót­til­tøk og truplar samráðingar.

Ekslusiv mineral?

Økt amerikonsk atgongd til grøn­lendsku undirgrundina verð­ur sanniliga eisini part­ur av sam­ráð­ing­u­num. Don­ald Trump tosaði um rá­evn­ini í Grønlandi longu í 2019, tá hann fyrstu ferð tosaði um ynski sítt um at keypa Grøn­land.

Nuuk hevur leingi arbeitt við at lokka amerikanskar íleggj­ar­ar til náms­rakst­ur í Grøn­landi – uttan stórvegis eydnu. Námsrakstur í Ark­tis er dýr­ur og trup­ul. Tað er tó framvegis møg­u­ligt, at am­er­ik­ansk­ir sam­ráð­ing­ar­menn fara at krevja, at bert USA hevur atgongd til  sjáldsom jarðevni í grøn­­lendsku und­ir­grund­ini og øðr­um stein­sløg­um av stra­t­eg­isk­um týdn­ingi fyri amer­i­konsku verjuna og ídnaðin - um­framt serliga góðar bú­skap­ar­lig­ar um­støð­ur hjá amerikonskum fyri­tøk­um. Kanska fer USA eis­ini at krevja ávirkan á sjálva um­sit­ing­ina í Nuuk: Námsfeløgini gremja um ó­van­liga seina máls­við­gerð.

Eis­ini hetta punktið kundi ført til truplar sam­ráð­ing­ar, sum røkka langt inn í sjálvs­­fat­­an kong­a­rík­is­ins og Grønlands egnu fram­tíð­ar­vi­sjón­ir.

Nær verða tey liðug?

Eingin tíðarkarmur er fyri sam­ráð­ing­arnar, men Don­ald Trump fer heilt sikk­urt at ynskja eina av­talu, sum kann hjálpa hon­um í týdn­ing­ar­mikla mið­skeið­is­val­i­num í USA í nov­em­ber. Tað verður ikki lætt.

Í longri tíð hava Trump og hans­ara innari bólkur ver­ið illa kunnaðir um Grøn­land, men nú geva sam­­ráð­ing­ar­nar tíð til at savna vitan og fín­pussa a­me­r­i­k­onsku krøv­ini, men eisini at rað­festa grønlendsk-donsku mót­­ynsk­ini og upp­skot­ini. Sam­ráð­ing­ar­leið­ari frá grønlendskari síðu er Min­i­n­n­g­u­aq Kleist, leið­ari í Utt­an­rík­is­ráð­num í Nuuk, og úr Dan­mark leiðarin á deildini hjá Utt­an­rík­is­ráð­num í Keypmannahavn, Jep­pe Tranholm-Mikkelsen.

Martin Breum er journalistur, vertur í poddvarpinum “Koldfronten - slagið um Grønland og Arktis” og høvundur og hevur millum annað skrivað bókina “Grønland og den amerikanske forbindelse”