Vit hoyra javnan um, hvussu sterk fakfelagsrørslan í Føroyum er. Vit hoyra um limatal, samráðingarrætt og stríðið fyri betri lønum og arbeiðstreytum. Men nú, tá ið eitt nýtt gjald er á veg inn á føroyska arbeiðsmarknaðin, er ein annar spurningur verdur at seta: Hvar eru fakfeløgini – og hvar eru tey nýggju hugskotini?
Landsstýrið arbeiðir við einum lógaruppskoti, sum skal geva heimild at krevja gjald fyri lønarflytingar gjøgnum lønarportalin. Sambært uppskotinum verður roknað við 4–5 krónum fyri hvørja flyting. Umleið 700.000 vanligar lønarflytingar eru um árið. Vit tosa sostatt um 2,8–3,5 milliónir krónur árliga, um allar hesar flytingar verða fevndar av gjaldinum.
Ein kann spyrja, um 4–5 krónur eru so nógv. Men tað er júst soleiðis, smá gjøld gerast stórar upphæddir, tá ið tey verða løgd saman. Og hvør endar við at bera kostnaðin, tá ið vinnan fær enn eina útreiðslu?
Men eg sakni nakað nógv meira grundleggjandi í hesum kjakinum: Hví hugsa vit ikki størri?
Føroya Arbeiðarafelag og hini fakfeløgini umboða túsundtals fólk. Tey hava fíggjarliga styrki, limatal og eina rødd, sum eigur at hoyrast. Hví brúka tey ikki hesa styrkina til at kanna møguleikan fyri einum felags føroyskum lønarbanka ella einari felags lønarskipan?
Hetta er ikki nakar óhugsandi dreymur. Í Danmark varð Arbejdernes Landsbank stovnaður í 1919 við stuðli frá 62 fakfeløgum og samvinnufeløgum. Í Íslandi varð ein banki við røtur í arbeiðararørsluni stovnaður í 1971. Arbeiðararørslan hevur altso fyrr víst, at hon kann hugsa longri enn til næstu lønarsamráðing. Hví skulu vit í Føroyum ikki eisini tora at kanna slíkar møguleikar?
Eg vænti ikki, at fakfeløgini skulu fara út at stovna ein banka í morgin. Men tey kundu sett seg saman, fingið fakfólk at kanna fígging, lógarreglur og møguleikar og lagt eina ítøkiliga ætlan fram. Kanska kundi ein felags loysn givið lægri kostnað, betri treytir og størri føroyskt ræði á tænastunum.
Og her kemur tann óbehagiligi spurningurin: Eru fakfeløgini vorðin so von við at samráðast um tað, sum onnur leggja á borðið, at tey hava gloymt at skapa nakað sjálv?
Tað er lætt at krevja hægri løn. Men hvat hjálpir tað, um fleiri og fleiri gjøld og útreiðslur eta av virðinum, sum arbeiðsfólkið hevur stríðst fyri at vinna?
Fakfeløgini eiga ikki bara at vera ein rødd, tá ið sáttmálar skulu undirskrivast. Tey eiga eisini at vera ein drívmegi, tá ið nýggjar loysnir skulu skapast.
Eg vil tí hava eitt greitt svar frá Føroya Arbeiðarafelag og hinum fakfeløgunum: Hava tit nakrantíð kannað møguleikan fyri einum felags lønarbanka ella einari felags lønarskipan? Um ikki, hví ikki? Ella skulu vit bara góðtaka, at nýggj gjøld verða løgd á føroyska arbeiðsmarknaðin, meðan vit bíða eftir, at onkur annar finnur eina loysn?
Tað er ikki nóg mikið at verja lønina, tá ið hon verður samráðst. Tað er eisini neyðugt at verja virðið av henni, tá ið hon verður útgoldin.
Kanska er tíðin komin, at fakfeløgini vísa, at tey eru meira enn samráðingarfeløg. Kanska er tíðin komin, at tey tora at byggja nakað sjálv.
Jóhan Pauli Heimdal
