^{Tíðargrein úr Sosialinnu 7. august 2026:}

Tað gev­ur skeiv insi­ta­ment, ger vaksandi effektivitet til ein trupulleika og ger tað truplari at røkka endamálinum við fisk­i­v­innustýring. Tað skrivar Hans Ellefsen, lektari og varadekanur á Fróðskaparsetir Føroya.

Í 1996 fóru Føroyar frá kvotu­skip­an til fiskidagaskipan fyri botn­fisk­i­skapin undir Før­oy­um. Skipanin varð lýst sum ein nýskapandi føroysk loysn. Eftir 30 ár er spurningurin, um hon hevur tænt Føroyum væl.

Fiskivinnan hevur eina serliga støðu í Føroyum. Hon snýr seg ikki bara um búskap og lívfrøði, men eisini um søgu, mentan og sam­leika. Tað sæst kanska ser­liga í kjakinum um útróðurin. Men henda serstøðan broytir ikki tey grundleggjandi málini fyri fiski­vinn­u­stýr­ing, sum eru, at vit ikki eiga at fiska meira, enn fiska­stovn­ar­nir tola, og at okkara fel­ags fisk­a­til­feingi eig­ur at verða gagn­nýtt so­leið­is, at tað, inna­n teir karm­ar, sum samfelagið setur, skap­ar størst møguligt virði fyri før­oyska samfelagið.

Vit kjakast sjáldan um, hvat enda­mál­ið við byggivinnuni, ali­vinnu ella aðrari vinnu er. Har taka vit sum givið, at vinnan skal skapa størst møguligt virði innan teir karm­ar, sum samfelagið setur. Hví skuldi tað verið øðrvísi í botn­fisk­i­skap­i­num undir Føroyum?

Vit regulera ar­beiðs­inn­sats­in í staðin fyri veiðuna

Ein grundleggjandi meginregla í góð­ari regulering er, at reg­u­ler­ings­am­boð­ið eig­ur at raka bein­leiðis tað, sum samfelagið ynsk­ir at á­virka. Kortini regulera vit í botn­fisk­i­skap­i­num und­ir Før­oy­um ar­b­eiðs­inn­sats­in heldur enn veið­una. Tað er eitt óbeinleiðis og nógv meira torgreitt amboð.

Ímynda tær, at tað almenna skal byggja eitt nýtt sjúkrahús. Mynd­ug­leik­ar­nir seta krøv til úrs­lit­ið. Sjúkra­hús­ið skal lúka bygg­i­regl­ur­nar, hava tær funktiónir, sum eru neyð­ugar, og verða latið lið­ugt inn­an eina ávísa tíð og kostn­að. Sam­stund­is hava mynd­ug­leik­ar­nir fram­vegis ræðið. Teir áseta treyt­ir­nar, meðan byggi­fyri­tøkan finnur tann mest effektiva ar­beiðs­hátt­in, og hava eftirlit við, at ar­beiðið verður gjørt sambært av­taluni. Men tað almenna ger ikki av, hvussu arbeiðið verður skip­að, hvørjar maskinur skulu brúk­ast ella hvussu nógv fólk skulu arbeiða á byggiplássinum.

Tað hevði verið løgið, um mynd­ug­leikarnir í staðin søgdu: "Tit hava loyvi at arbeiða 100.000 ar­beiðs­tímar, men tit mugu ikki keypa størri kranar ella nýggja út­gerð, tí so gerast tit ov effektiv." Kort­ini er tað í stóran mun hetta prin­sipp­ið, sum fiskidagaskipanin byggir á.

Vit kunnu eisini ímynda okkum eitt ann­að dømi. Hugsa tær, at alt alk­o­hol í tax free-handlinum á flog­vøll­i­num er ókeypis, men mynd­ug­leik­ar­nir vilja avmarka, hvussu nógv hvør ferðandi kann taka við sær. Ein loysn er at siga, at hvør ferðandi kann taka eina fløsku av sterkum alkoholi, tríggj­ar vín­fløsk­ur og seks øl. Tað er ein bein­leið­is regulering av nøgdini, með­an handilin sjálvur kann skipa søluna, sum hann vil.

Hin loysnin er at geva hvørjum ferð­andi tveir minuttir inni í handl­i­num. Tá broytist atferðin bein­an­vegin. Ferðandi fara fyrst eftir teim­um dýrastu vørunum og royna at fáa mest møguligt við sær upp á ta stuttu tíðina. Um tey ger­ast skjótari yvir tíð, fáa tey meira við sær. Myndugleikarnir høvdu tí ver­ið noyddir at brúkt nógva orku upp á at stýra handlinum við al­skyns smálutum, eitt nú smølum gongd­um, minni hillaplássi og øðr­um, fyri at tryggja, at tveir min­uttir veruliga avmarkaðu, hvussu nógv varð tikið við.

Endamálið er tað sama: at av­marka, hvussu nógv verður tik­ið við, men í staðin fyri at reg­u­lera nøgdina verður ar­beiðs­inn­sats­urin reguleraður. Hetta er í grund­ini munurin á kvotum og fisk­i­døgum. Kvotur regulera bein­leiðis tað, sum samfelagið ynsk­ir at avmarka, veiðuna. Fisk­i­dag­a­skip­an­in roynir at røkka sama máli við at regulera arbeiðsinnsatsin.

Tað verður ofta sagt, at fisk­i­menn mugu góðtaka skipanina, um hon skal rigga. Tað er ein fyri­mun­ur. Men eins og í øðrum vinn­um eigur tað fyrst og fremst at vera end­a­málið við reguleringini, sum avger, hvussu hon verður snið­givin. Ikki bert, hvat vinnan sjálv vil hava.

Fyri tað um vit kundu havt kvot­ur undir Føroyum merkir sjálv­andi ikki, at fiskiskapurin ann­ars skal fara frítt fram. Mynd­ug­leik­ar­nir kunnu framvegis seta treyt­ir fyri, hvør sleppur at fiska, t.d. bert føroyingar, hava regl­ur um meskavídd og aðrar tekn­iskar reglur. Men sjálv av­mark­ing­in av fisk­i­skap­i­num eigur at raka bein­leiðis tað, sum vit vilja stýra: veið­una, heldur enn arbeiðsinnsatsin.

Fiskidagaskipanin ger ef­fek­ti­vi­tet til ein trupul­leika

Allar reguleringsskipanir skapa in­sit­a­ment. Tá fiskidagurin er tað knappa tilfeingið, verður tað bú­skap­ar­liga skilagott at fáa mest møgu­ligt virði burtur úr hvørjum fiski­degi. Skip leggja seg tí eftir teim­um fisk­a­sløg­um og teim­um fiski­leið­um, sum geva størst virði, eins og í tax-free døminum.

Men júst hetta verður ein trup­ul­leiki í fiskidagaskipanini. Tá skip­ini gerast meira effektiv, hækk­ar veiðan fyri hvønn fiski­dag. Hóast skipanin setur av­mark­ing­ar á skip og útgerð, steðgar tøkn­i­liga menningin ikki. Nýggj út­gerð, tøknilig menning og betri ar­beiðs­hætt­ir gera, at skipini fáa meira fisk fyri hvønn fiskidag enn áður.

Í eini kvotuskipan vilja skip­ini eisini gerast meira eff­ek­tiv. Munurin er, hvat eff­ek­tiv­it­et­ur­in verður brúktur til. Und­ir fisk­i­dag­a­skip­anini gevur effektivisering størri veiðu og harvið størri um­setn­ing. Í eini kvotuskipan er veið­an longu avmarkað, so størri eff­ek­tiv­i­tet­ur kann ikki geva størri veiðu. Hann verður í stað­in brúktur til at minka um kostn­aðin, betra um góðskuna og skapa størri virði úr somu veiðu. Kvot­u­skip­anin flytur sostatt kapp­ing­ina frá at fiska meira til at fiska betri og bíligari.

Undir fiskidagaskipanini verð­ur vaksandi effektivitetur ein trup­ul­leiki, sum reguleringin má royna at avmarka. Í eini kvotu­skipan verður sami effektivitetur ein fyr­imunur, tí veiðan longu er av­mark­að.

Fiskidagarnir hava nærum ongantíð verið bindandi

Ein reguleringsskipan hevur bert týdn­ing, um hon er bindandi. Tað hev­ur fiskidagaskipanin undir Før­oy­um nærum ongantíð verið.

Sambært tilmælum frá Hav­stov­uni so vórðu frá 1997 til 2025 bert í miðal 73 prosent av teimum út­lut­aðu fiskidøgunum í bólki 2–4 brúkt­ir. Síðan 2006 hevur einki ár ver­ið, har nýtslan er komin upp um 80 prosent. Hetta bendir á, at fiski­dag­ar­nir stóran part av tíðini ikki hava verið tann bindandi av­mark­ingin av fiskiskapinum.

Sagt verður, at vit nú nærkast, at fisk­i­dagarnir eru bindandi, men tað vórðu bert umleið 6000 av um­leið 9000 døgum fyri bólk 2-4 nýtt­ir í 2025. Og tá skipanin kemur und­ir trýst, hava vit eisini sæð, at fiski­dag­atal­ið kann verða tillagað av løg­ting­i­num. Í fjør varð til døm­is mett neyðugt at geva bólki 5B fleiri fiskidagar, tí dagarnir vóru uppi og í ár er aftur uppskot um tað. Fram til 2025 sigst, at einki skip varð noytt at gevast við fisk­i­skapi, tí fiskidagarnir vóru uppi. So tað hevur bert verið rakstr­ar­ligu treytirnar, sum avmarkaðu fiski­skapin.

Ofta hoyrist argumentið, at fiski­menn ikki fara til fiskiskap, tá tað ikki loysir seg, og at hetta tí ger fiski­dag­askipanina væleydnaða. Men tað er ikki eitt argument fyri fiski­dag­a­skipanini. Soleiðis virkar ein markn­að­ar­búskapur. Eingin vinnu­rek­andi framleiðir við vilja við und­ir­skoti, og fiskimenn fara held­ur ikki til fiskiskap, um teir vænta, at túrurin gevur und­ir­skot. Tað hevði eisini verið gald­andi undir fríum fiskiskapi. Fiska­prís­ir, oljuprísir, veður og onnur rakstr­ar­lig viðurskifti avgera altíð, nær tað loysir seg at fara til fiskiskap.

Men júst tí kann hetta ikki brúk­ast sum argument fyri fiski­dag­a­skipanini. Endamálið við fiski­vinn­u­stýring er ikki at tryggja, at fiskimenn bara fara til fiski­skap, tá tað loysir seg. Tað ger marknaðurin longu. Enda­málið er at seta eina bindandi av­mark­ing á samlaðu veiðuna, so fiska­stovn­ar­nir verða varðveittir og okkara fel­ags tilfeingi skapar størst møg­uligt virði fyri samfelagið.

Umsitingarætlanin riggar heldur ikki

Veikleikin í skipanini sæst eis­ini í umsitingarætlanini fyri botn­fiska­stovn­ar­nar, sum varð sett í verk í 2021.

Ætlanin byggir á, at fiski­dag­a­talið kann skerjast ella økjast við upp til fimm prosent um árið, alt eftir lívfrøðiligu støðuni (tó kann skerjingin undir serligum um­støð­um verða størri). Tað kundi givið mein­ing, um fiskidagarnir vóru tann bindandi avmarkingin av fiski­skapinum.

Men tá stórur partur av fiski­døg­unum kortini ikki verða brúkt­ir, hevur ein skerjing upp á fimm prosent lítið at siga í veru­leikanum. Tað svarar í stóran mun til at skera í luft. Skipini kunnu fram­vegis fiska allar teir dagar, tað loys­ir seg hjá teimum. Harvið miss­ir umsitingarætlanin sítt týdn­ing­ar­mesta amboð.

Tað eigur at fáa okkum at seta ein grundleggjandi spurn­ing: Er trupulleikin, at um­sit­ing­ar­ætlanin skerjir ov fáar fiski­dagar, ella at hon byggir á eitt regu­ler­ings­amboð, sum ikki rakar tað, vit ynskja at regulera?

Somu reiðarí hava ymisk úrslit

Munurin sæst eisini í føroyska flota­num. Umleið 80 prosent av virð­i­num í føroyskum fiskiskapi verð­ur í dag skapt undir kvotu­skipanum.

Í teimum fiskiskapum, sum verða reguleraðir við kvotum, hava føroysk reiðarí gjørt stórar íløg­ur í nýggj og sera effektiv skip. Før­oysku uppsjóvarskipini og flaka­trol­ar­arnir í Barentshavinum eru góð dømi um hetta.

Undir Føroyum er myndin ein onn­ur. Her hevur stórur partur av botn­fisk­i­flotanum í nógv ár havt veikan rakstur og ofta undirskot. Tað hevur givið lítið grundarlag fyri nýggj­um íløgum, og flotin er vorð­in gamal. Samstundis gera tekn­isku avmarkingarnar í fiski­dag­a­skip­anini tað truplari at endur­nýggja flotan.

Línuskipini verða ofta tikin fram sum undan­tak­ið. Skip­ini eru fram­veg­is gomul, men fleiri hava fing­ið frystilast og aðr­ar um­bygg­ing­ar. Men er tað kanska tí at meginparturin av fiski­skap­i­num hjá teimum fer fram und­ir kvotu­skipanum uttan fyri føroyskan sjógv?

Tað bendir á, at trupulleikin ikki eru før­leik­ar­nir hjá før­oysk­um reiðarum. Somu reiðarí hava longu prógvað, at tey eru til reið­ar at gera stórar íløgur og reka nakrar av heimsins mest eff­ek­tivu fiskiflotum, tá regu­ler­ing­in gevur teimum røttu in­sit­a­mentini. Spurningurin er tí ikki, um føroysk reiðarí megna at ný­skapa og effektivisera, men um reg­u­ler­ingin undir Føroyum gevur teim­um somu møguleikar.

Botn­fiskiskipini hava tó í løt­uni munandi betri rakstrarlig kor enn fyri fáum árum síðani. Høgu prís­ir­nir á serliga toski hava lyft inn­tøk­ur­nar, og nógv skip klára seg tí væl, men fiskastovnarnir hava tað ikki betri. Tvørturímóti eru fleiri av botnfiskastovnunum fram­vegis undir tí støði, sum verður mett lívfrøðiliga burðardygt.

Útblaking er ikki eitt argument móti kvotum

Eitt av sterkastu argumentunum móti kvotu­skip­a­num undir Før­oyum er vand­in fyri útblaking. Tað er ein ver­ulig avbjóðing, sum ein kvotu­skipan má taka hædd fyri.

Men vandin fyri útblaking kann ikki vera eitt argument fyri at lata vera við at regulera veiðuna bein­leið­is. Tað hevði svarað til at sagt, at vit ikki eiga at krevja skatt, tí summi kortini snýta í skatti. Loysn­in er ikki at gevast við at krevja skatt, men at hava gott eft­ir­lit og revsa skattasvik. Á sama hátt er loysnin ikki at lata vera við at regulera veiðuna, men at snið­geva eina skipan, sum bæði av­mark­ar veiðuna og handfer av­bjóð­ing­ar­nar við blandaðum fiski­skapi og útblaking.

Kjakið eigur heldur ikki bara at snúgva seg um kostnaðin av út­blaki­ng, men eisini um kostnaðin av ver­andi skipan. Botnfiskiflotin hev­ur í nógv ár havt veikan rakst­ur og fáar íløgur, samstundis sum fleiri botnfiskastovnar framvegis eru und­ir lívfrøðiliga burðardygga marki­num.

Føroyar eru í dag einsamallar í okk­ara parti av heiminum um at brúka fiskidagaskipan sum høv­uðs­am­boð í botnfiskiskapi. Nor­eg, Ísland, Bretland, Grønland og ES-lond regulera øll veiðuna við kvot­um, hóast tey eisini hava bland­aðan fiskiskap.

Føroyar royndu ikki eina nútímans kvotuskipan

Ein onnur atfinning er, at Føroyar longu hava roynt kvotur. Tað er rætt, men skipanin frá 1994 til 1996 hevði fleiri grundleggjandi veikleik­ar. Kvoturnar vóru lítið fleks­i­blar, og skipanin var illa lag­að til blandaðan fiskiskap. Tí varð hon tikin av aftur eftir bert tveim­um árum.

Tað merkir kortini ikki, at allar kvotuskipanir eru óegnaðar undir Før­oy­um. Føroyski landgrunnurin er øðr­vísi enn onnur havøki, og ein føroysk kvotuskipan má tí snið­gevast til føroysku viðurskiftini.

Spurningurin er tí ikki, um vit skulu endurtaka skipanina frá 1994, men hvussu ein nútímans før­oysk kvotuskipan eigur at síggja út.

Niðurstøða

Fiskidagaskipanin varð løgd fram sum ein føroysk loysn, men var í veruleikanum eis­ini eitt kompromis millum fræls­an fiskiskap og regulering. Spurn­ing­ur­in er, um hetta kompromiið hev­ur tænt Føroyum væl tey síðstu 30 árini.

Vit hava framvegis botn­fiska­stovn­ar, sum hava tað trup­ult. Vit hava framvegis ein botn­fiska­flota við veikum lønsemi og av­mark­að­um møguleikum at endurnýggja seg, hóast marknaðarstøðan hev­ur verið góð seinastu árini. Sam­stund­is hava vit sæð, at fiski­dag­a­skip­anin hvørki regulerar veiðuna bein­leið­is ella gevur teimum sum fiska in­sit­ament, sum vit ynskja. Tá fiski­rík­i­dømið er ogn Føroya fólks, tapir alt samfelagið, tá okk­ara felags tilfeingi ikki verður gagn­nýtt á besta hátt.

Kanska er tann mest grund­leggj­andi spurningurin tí ikki, um vit skulu hava fiskidagar ella kvot­ur. Kanska er spurningurin, um vit regulera tað rætta. Góð regulering snýr seg um at seta greið mørk fyri úr­s­lit­i­num, ikki um at stýra ar­beiðs­hátt­inum.